शेतकऱ्यांचे हिरवं स्वप्न साकार करण्यासाठी मैथिलीने उभारला उद्योग

शेतकऱ्यांचे हिरवं स्वप्न साकार करण्यासाठी मैथिलीने उभारला उद्योग

 

“एकदा बाहेरच्या देशात शिकायला गेलाय, म्हणजे आमचा आर्चित आता तिकडेच सेटल होईल. बाहेर शिकलेल्यांना त्यांच्या तोडीची नोकरी आणि पैसेही मिळत नाहीत आपल्या देशात”.

 

अहो सगळ्यांनी नोकरीच करायला हवी असं थोडंच आहे, स्वत:चा व्यवसायही सुरू करता येऊ शकतोच की. बाहेरच्या मानाने आपल्या देशात स्वस्त मनुष्यबळ, साधनसामुग्री उपलब्ध आहे ,शिवाय कुटुंबाचा सपोर्ट मिळतो” .

 

“अहो या बोलायच्या गोष्टी झाल्या. माझ्या तरी बघण्यात असं एकही उदाहरण नाही”.

 

“पण माझ्या बघण्यात आहे आणि तेही एका तरुण मुलीचं. बाहेर जाऊन इंजिनिअरिंगची पदवी घेतल्यावर परत येऊन, तिने शहरात नाही तर चक्क ग्रामीण भागात जाऊन शेततळे निर्मितीसारखा अगदी वेगळाच व्यवसाय सुरू केला आणि तीनशे जणांना त्यातून रोजगारही मिळवून दिला आहे. तिच्या कामाबद्दल तुम्हाला सांगतो”..

 

शेततळ्यांची उद्योगिनी मैथिली अप्पलवार हिच्या कामविषयी मोने काकांनी पाटील काकांना सांगितलेली माहिती सगळ्यांनाच इंटरेस्टिंग वाटेल अशीच आहे, काय आहे ही माहिती आपणही बघुयात..               

   

पृथ्वीवरच्या मानव समाजाला येत्या काही वर्षांत ज्या अति महत्त्वाच्या प्रश्नावर काम करावं लागणार आहे, तो आहे पाण्याचा. पृथ्वीवरची वाढती लोकसंख्या, निसर्गाचं बदलत असणारं चक्र यामुळे शेतीसाठी, पिण्यासाठी व अन्य उपयोगासाठी वापरात येणारं पाणी आणि त्या पाण्याची बचत व त्याचं संवर्धन याविषयी एक मोठी चळवळच समाजात अनेक माध्यमांतून उभी करावी लागणार आहे. शेतीला पाणी मिळालं नाही तर अन्नधान्य उत्पादनाचं काय, आणि भारतासारख्या कृषिप्रधान देशात पाण्याविना शेतकऱ्यांचं भवितव्य काय, हा एक मोठाच प्रश्न आहे. भविष्यातली पाण्याची गरज ओळखून कृषिक्षेत्रात आपण काय करू शकतो यावर अनेक संस्था काम करताना दिसतात. आज आपण जाणून घेणार आहोत पाणी, कृषी आणि तंत्रज्ञान या तिन्हींची सांगड घालून, मैथिली अप्पलवार या उच्चशिक्षित तरुणीने ‘शेततळे निर्मिती’ या विषयाला एका उद्योगात रूपांतरित केलं आहे त्या मैथिली अप्पलवारची गोष्ट.

 

परदेशात शिक्षण घेऊन घरच्या व्यवसायात योगदान 

एम्बी (EMMBI) इंडस्ट्रीज ही यंत्रमागावर विणल्या गेलेल्या पॉलिएथिलीन आणि पॉलिप्रोपिलीन निर्मितीमधे काम करते. याचा उपयोग कंटेनर लायनर्स किंवा कापड म्हणून, सिंचनाच्या अनेक पद्धतींमध्ये म्हणजे कालवे, शेततळी यांत करण्यात येतो. या एम्बी इंडस्ट्रीजचे संस्थापक मकरंद अप्पलवार आणि रिंकू अप्पलवार या दांपत्याची मुलगी मैथिली. लहानपणापासून उद्योजक आई-वडिलांचा प्रवास तिने पाहिला होता. घरच्या व्यवसायात आपलंही योगदान असावं, हा विचार तिच्या मनात होताच. हे मनात ठेवूनच अमेरिकतल्या अटलांटामधल्या जॉर्जिया टेक विद्यापीठात ‘इंडस्ट्रियल इंजिनियरिंग’ विषयातलं पदवी शिक्षण तिने पूर्ण केलं. पण जॉर्जिया टेकमध्ये शिकताना सांगितलेली एक गोष्ट तिच्या मनात पक्की होती, ती अशी, की आपलं कोणतंही इनोव्हेशन हे मानवजातीच्या कल्याणासाठी असायला हवं. आपल्याच कारखान्यात बनणाऱ्या पॉलिमरचा वापर करून आपण भारतातील शेतकऱ्यांसाठी काही करू शकतो का, असा विचार तिने केला. लहानपणापासून घरचा उद्योग बघत ती मोठी झाली होती. नवीन उद्योग सुरू करण्यासाठी प्लॅनिंग आवश्‍यक आहे हे खरं असलं, तरी प्लॅनिंगमध्ये फार न अडकता थेट कामाला भिडणं हा मैथिलीचा स्वभाव. त्यामुळे आज वयाच्या केवळ बाविसाव्या वर्षी ‘शेततळे निर्मिती’ या क्षेत्रात तिच्या पुढाकाराने सुरू झालेल्या अवानाने चांगलीच मजल मारली आहे. आतापर्यंत साडेसात हजार शेततळ्यांची निर्मिती अवानाच्या माध्यमातून केली गेली आहे.

 

अप्पलवार कुटुंब मूळचं विदर्भातल्या यवतमाळकडचं. तिकडे राहणाऱ्या नातेवाइकांकडून आणि अर्थातच बातम्यांमधून पावसाचं अनियमित प्रमाण, त्यावर अवलंबून असलेली शेती आणि कर्जबाजारी शेतकऱ्यांच्या आत्महत्या याबद्दल मैथिलीला ऐकायला मिळायचं. शहरात राहणाऱ्या बहुसंख्य जनतेला ‘पाण्याविना शेतकरी’ या शब्दातली दाहकता कळत नाही. त्यामुळे शेती या विषयात आपल्याला काही काम करायचं असेल तर पाणी हे एक मोठं आव्हानाचं क्षेत्र आहे असा विचार करून तिने यावर काम करायचं ठरवलं. 

 

ग्रामीण भागातल्या संस्थांबरोबर काम करून मिळवला अनुभव 

मैथिली लहानपणापासून मुंबईत वाढलेली. त्यामुळे शेती विषयाचं प्रत्यक्ष ज्ञान आणि अनुभव तिच्याकडे नव्हता. पण पॉलिमरपासून बनणारं जगातलं सगळ्यात जास्त रुंदीचं, अतिशय मजबूत असं आणि किमान पाच वर्षं उन्हातही टिकून राहील, ज्यात लिकेजचे प्रश्न अगदी किमान निघतात असं कापड एम्बी इंडस्ट्रीजमधे बनतच होतं. त्यामुळे तोच धागा पकडून पुढे जायचं तिने ठरवलं आणि त्यातूनच एम्बीच्या ‘अवाना’ या नव्या प्रोजेक्टची सुरुवात झाली. एम्बी इंडस्ट्रीजलाही कंपनी म्हणून ग्रामीण भागात काम करायचा फारसा अनुभव नव्हता. त्यामुळे ग्रामीण भागात काम करणाऱ्या अनेक संस्थांबरोबर अवानाने काम करायचं ठरवलं. या विषयातल्या अनेक वेगवेगळ्या तज्ज्ञांचं मार्गदर्शन घेऊन कामाची आखणी केली. शेततळ्यांची निर्मिती हे शेती आणि जलसंवर्धनाच्या विषयावर उत्तर होतंच; पण अवानाने व्यावसायिकपणे याकडे पाहायचं ठरवलं.

 

शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचणं हे यातलं मोठं काम.. त्यासाठी काय प्रयत्न केले? याचं उत्तर देताना मैथिली सांगते, “मागेल त्याला शेततळे ही सरकारची योजना तुम्ही ऐकली असेलच. पण अजून जलदगतीने शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचून शेततळ्यांद्वारे होणारी पाणीबचत आणि हमखास उपलब्ध होणारा पाणीसाठा यामुळे शेतकऱ्यांना फायदा होऊ शकतो, ही गोष्ट शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचावी म्हणून गावातल्या ग्रामसभेत आणि आठवडी बाजारात जिथे मोठ्या संख्येने शेतकरी जमतात तिथे आम्ही आमच्या अवानाच्या ‘जलसंचय’ या शास्त्रशुद्ध मापकांद्वारे बनवल्या जाणाऱ्या शेततळ्यांची माहिती द्यायला सुरुवात केली. शेतकऱ्यांची कोणत्याही प्रकारची फसवणूक न करता प्रत्यक्ष त्यांच्या शेताची पाहणी करून, ते कोणतं पीक घेणार आहेत, त्या भागातील भौगोलिक परिस्थिती कशी आहे ते पाहून शेततळ्याच्या खर्चासाठी बँकेतून कर्ज मिळवून द्यायला साहाय्य करतो. सगळा अभ्यास करून शेततळं कोणतं आणि कसं असावं त्याबाबतचे पर्याय सुचवतो.  शेतातळ्याची निर्मिती करताना आमचे तज्ज्ञ येऊन सुरुवात ते शेवट अशी सर्व मदत उपलब्ध करून देतात. 

 

अवानाच्या माध्यमातून साडेसात हजार शेततळ्यांची निर्मिती  

जिल्हा आणि तालुका पातळीवर भरणाऱ्या अनेक प्रदर्शनांत ‘अवाना’चा सहभाग असतो. त्यामुळे अनेक शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचायला मदत होते. वर उल्लेख केलेली माहिती शेतकऱ्यांनी दिली तर या माहितीच्या आधारे शेततळं कसं असावं याचा नकाशादेखील संगणकाच्या साहाय्याने अवानाची टीम तयार करू शकते व त्याप्रमाणे शेततळ्यासाठी येणारा खर्च निश्चित केला जातो. बँकेचं कर्ज, सरकारच्या उपलब्ध सबसिडी या सगळ्याची माहिती शेतकऱ्यांना दिली जाते. शेततळ्याला कंपनीकडून पाच वर्षांची वॉरंटी असते. प्रत्यक्ष शेततळ्याच्या निर्मितीत ‘एन्डटुएन्ड’ मदत आणि एकूणच पाण्याच्या संवर्धनासाठी जागृती अशा दोन्ही हेतूंनी अवानाची ३०० जणांची टीम काम करते. आतापर्यंत साडेसात हजार शेततळ्यांची निर्मिती अवानाच्या माध्यमातून झाली आहे. जवळपास पंचेचाळीस हजार लोकांच्या आयुष्यावर याचा अतिशय सकारात्मक परिणाम घडला आहे. 

 

‘जलसंचय सुपर’मुळे पाण्याचं बाष्पीभवन 50% कमी होतं

अवानाने शेततळ्याच्या या प्रॉडक्टला ‘जलसंचय’ म्हणून संबोधलं आहे. ‘जलसंचय’ आणि ‘जलसंचय सुपर’ असे दोन प्रकार शेततळ्याच्या प्रॉडक्टमधे आहेत. जलसंचय सुपर हे एम्बी आणि अवानाने विविध प्रयोग करून सिद्ध केलेलं प्रॉडक्ट आहे. जलसंचय सुपरमध्ये शेततळ्यासाठी आकाशी रंगाचे कापड वापरले जाते. शेततळ्याचं कापड हे आयएसआयने ठरवलेल्या सर्व प्रमाणांनी परिपूर्ण असं असावं लागतं. त्यात असा क्लॉज आहे, की त्यात कार्बनचं प्रमाण २% असावं लागतं. २% कार्बन असताना त्याला निळा रंग आणणं हे फार कठीण असतं, नाही तर हे कापड काळ्या रंगाचं दिसतं. या निळ्या रंगासाठी एम्बीने नवीन टेक्नॉलॉजी वापरली आहे. निळ्या रंगामुळे पाण्याचं बाष्पीभवन कमी होते. अवानाच्या निळ्या कापडाच्या प्रयोगातून हे बाष्पीभवन जवळपास ५० टक्क्यांनी कमी होतं हे निदर्शनास आलं. त्यामुळे शेतकऱ्यांसाठी हे नक्कीच फायद्याचं ठरणारं आहे. निळ्या रंगाच्या कापडामुळे त्यात शेवाळ्याची वाढ जास्त होते, जी मस्त्यशेतीला फायदेशीर असते. त्यामुळे मस्त्यशेतीसाठीसुद्धा याचा उपयोग शेतकरी करू शकतात. एम्बीमध्ये बनणाऱ्या अतिशय मजबूत अशा पॉलिमर मटीरियलचा वापर करून पर्को प्लस (perco plus) आणि ॲक्वासेव्ह अशी अजून दोन स्वतंत्र प्रॉडक्टही आहेत, ज्यांचा प्रामुख्याने कॅनॉल्समधे वापर केला जातो.

 

सामाजिक प्रश्नाचं उद्योगात रूपांतर 

अवानाचं काम आता कर्नाटक, राजस्थान आणि मध्य प्रदेशातही वाढतंय. केवळ बाविसाव्या वर्षी अवानाची जबाबदारी समर्थपणे सांभाळणारी मैथिली म्हणते, की ‘बिझनेसमधलं यश ही एका झटक्यात होणारी गोष्ट नाही. काहीही झालं तरी चिकाटीने काम करत राहण्याची वृत्ती आणि मेहनत या दोन्हीशिवाय पर्यायच नाही. पाणी हा अनेक गोष्टींना व्यापून उरणारा सामाजिक प्रश्नच आहे. मैथिलीने शेततळ्यांच्या माध्यमातून त्याला उद्योगात रूपांतरित करून त्यावर उत्तर शोधायचा प्रयत्न केला आहे. अनेकजणांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या आहेत. भारतातल्या तरुण पिढीने देशातल्या एकेका प्रश्नाच्या मुळाशी जाऊन असं काम करायचं ठरवलं तर देश खऱ्या अर्थाने बदलेल.  

 

– अदिती जोगळेकर

  गौरी संत आणि भक्ती देशपांडे या दोघींनी सुरू केलेले हे गाभा क्रिएशन्स. या...

  पत्रकारिता आणि योगाभ्यास ही कमालीची वेगळी क्षेत्रे आहेत. परंतु माणसाच्...

  आदरातिथ्य किंवा आतिथ्यशीलता हा ‘स्त्री’चा परंपरेने चालत आलेला स्थायी...

  टायर रिट्रेडिंग हा व्यवसाय तसा पुरूष मंडंळींची मक्तेदारी असलेला व्यवस...

  केक ही अशी गोष्ट आहे की ती लहान मोठया सगळ्यांना आवडते! सहसा केक न आवडणारी ...